DeDiscografieVan

‘Spanish Harlem’ was al ruim tien jaar oud toen Aretha Franklin het nummer in 1971 opnam. Ben E. King had er in 1961 een Amerikaanse Top 10-hit mee. Het lied was geschreven door Jerry Leiber en Phil Spector, met een belangrijke muzikale bijdrage van Mike Stoller. Aretha deed vervolgens wat ze vaker deed met andermans materiaal: ze maakte er geen keurige kopie van, maar bouwde haar eigen versie.

Opvallend is dat Franklin ook de tekst veranderde. Waar in het origineel alleen Spanish Harlem werd bezongen, verwees zij naar zowel Black als Spanish Harlem. Op piano is bovendien Dr. John te horen, die in deze periode geregeld met haar werkte. Haar uitvoering werd zelfs een grotere Amerikaanse hit dan die van Ben E. King: in september 1971 kwam Aretha tot nummer 2 in de Billboard Hot 100. Alleen de bovenste plek bleef buiten bereik.

Bij ‘See Saw’ dook Aretha Franklin opnieuw in de bestaande rhythm-and-blues. Het nummer was afkomstig van Don Covay and the Goodtimers, die het in 1965 al hadden uitgebracht. Covay schreef het samen met Steve Cropper, gitarist van Booker T. & the M.G.’s en een van de muzikanten die het geluid van het Stax-label hielpen bepalen. Drie jaar later kwam Aretha met haar eigen uitvoering.

‘See Saw’ verscheen in de periode van Aretha Now, een album waarop Franklin zich omringde met muzikanten als Spooner Oldham, Bobby Womack en saxofonist King Curtis. Het bijzondere aan 1968 is hoe hoog haar productietempo lag: Lady Soul, Aretha Now én een livealbum verschenen allemaal in hetzelfde jaar. ‘See Saw’ werd aan het eind van dat jaar een hit en bereikte nummer 14 in de Billboard Hot 100. Voor een cover van een relatief bescheiden hit uit 1965 was dat een flinke tweede jeugd.

‘Respect’ klinkt alsof het altijd van Aretha Franklin is geweest, maar Otis Redding schreef en nam het nummer als eerste op. Toen Franklin het in 1967 onder handen nam, veranderde ze niet alleen de zang, maar ook de betekenis en de opbouw. Ze voegde onder meer het beroemde gespelde woord ‘respect’ toe en haar zussen Carolyn en Erma waren betrokken bij de achtergrondzang. Producer Jerry Wexler nam haar versie op voor Atlantic Records.

Het resultaat betekende haar definitieve doorbraak. ‘Respect’ stond vanaf 3 juni 1967 twee weken op nummer 1 in de Billboard Hot 100 en leverde Franklin haar eerste Grammy-overwinningen op. Het nummer groeide daarnaast uit tot een lied dat werd verbonden met zowel de Amerikaanse burgerrechtenbeweging als de vrouwenbeweging. Dat was groter dan een gewone hitsingle. De Amerikaanse Library of Congress nam de opname later op in het National Recording Registry vanwege haar historische betekenis.

The Beatles maakten van ‘Eleanor Rigby’ in 1966 een somber verhaal over eenzame mensen, gedragen door strijkers. Aretha Franklin gooide die aanpak een paar jaar later vrijwel overboord. In haar versie verandert zelfs het vertelperspectief: in plaats van alleen over Eleanor te zingen, plaatst Franklin zichzelf in de rol van het personage. Daarmee wordt een afstandelijk verhaal ineens iets persoonlijks. Rolling Stone omschreef haar aanpak later als een transformatie van een barokke Beatles-song naar een veel directere gospelachtige souluitvoering.

Franklins ‘Eleanor Rigby’ verscheen eind 1969 als single en kwam daarna terecht op het album This Girl’s in Love with You, dat begin 1970 verscheen. De single bereikte nummer 17 in de Billboard Hot 100. Dat was behoorlijk sterk voor een nummer dat al wereldberoemd was in een totaal andere uitvoering. Aretha bewees hier dat een cover bij haar soms bijna een verbouwing was: Beatles eruit, kerk en soul erin.

In 1985 kwamen twee generaties samen. Annie Lennox en Dave Stewart van Eurythmics schreven ‘Sisters Are Doin’ It for Themselves’ als een uitgesproken lied over vrouwelijke zelfstandigheid. Voor de duetpartner was aanvankelijk Tina Turner in beeld, maar uiteindelijk kwam Aretha Franklin achter de microfoon terecht. Daarmee kreeg de tekst ineens extra gewicht: een moderne popgroep uit de jaren tachtig zong samen met een vrouw wier muziek al sinds de jaren zestig met emancipatie werd verbonden.

Het nummer werd opgenomen in Detroit en verscheen in de periode van Aretha’s succesvolle album Who’s Zoomin’ Who?. In Groot-Brittannië bereikte de single nummer 9 en bleef hij twaalf weken in de officiële hitlijst staan. In Amerika kwam hij tot nummer 18. De samenwerking kreeg bovendien een Grammy-nominatie voor beste R&B-uitvoering door een duo of groep. Geen nostalgische comeback dus, maar Aretha midden in de popmuziek van 1985.

Het grappigste aan Aretha Franklins versie van ‘I Say a Little Prayer’ is dat die aanvankelijk helemaal niet gepland was. Burt Bacharach en Hal David hadden het lied geschreven en Dionne Warwick had er in 1967 al een hit mee gehad. Tijdens de opnamen van Aretha’s album Aretha Now zong Franklin het nummer tussendoor met haar achtergrondzangeressen The Sweet Inspirations. De combinatie klonk zó goed dat er alsnog een officiële opname van werd gemaakt.

Atlantic zette het nummer aanvankelijk zelfs op de B-kant van ‘The House That Jack Built’. Radiostations begonnen echter ook de andere kant te draaien en ‘I Say a Little Prayer’ ontwikkelde zijn eigen hitcarrière. In de Verenigde Staten bereikte Aretha’s versie de Top 10. In Groot-Brittannië kwam ze zelfs tot nummer 4 en bleef de plaat veertien weken in de hitlijst. Een lied dat min of meer tijdens het inzingen ontstond, werd zo een van haar bekendste covers.

Songwriters, gospelwortels en de jonge Aretha

‘(You Make Me Feel Like) A Natural Woman’ werd echt voor Aretha Franklin geschreven. Atlantic-producer Jerry Wexler kwam met het idee voor een lied rond het begrip ‘natural woman’ en bracht dat onder de aandacht van het beroemde schrijversduo Carole King en Gerry Goffin. King schreef de muziek, Goffin de tekst en Wexler kreeg eveneens een schrijverscredit. Het resultaat paste precies bij de nieuwe status die Franklin in 1967 had opgebouwd.

De single verscheen enkele maanden na haar doorbraak met ‘Respect’ en bereikte in november 1967 nummer 8 in de Billboard Hot 100. Daarmee was Aretha binnen één jaar veranderd van een zangeres met wisselend commercieel succes in een vaste waarde in de Amerikaanse Top 10. Carole King nam het lied later zelf op voor haar album Tapestry uit 1971, maar het nummer was dus niet voor King zelf bedacht. Aretha’s opname werd uiteindelijk ook opgenomen in de Grammy Hall of Fame.

Wie Aretha Franklin vooral kent van Atlantic en haar grote soulhits, kan bij ‘Won’t Be Long’ vier à vijf jaar te laat beginnen met haar verhaal. Aretha tekende namelijk in 1960, op haar achttiende, bij Columbia Records. De invloedrijke producer en talentscout John Hammond zag in haar een zangeres die naast gospel ook jazz, blues, pop en rhythm-and-blues aankon. ‘Won’t Be Long’ werd geschreven door J. Leslie McFarland en geproduceerd door Hammond.

Het nummer verscheen eind 1960 en kwam ook op haar eerste Columbia-album, Aretha: With The Ray Bryant Combo. In 1961 werd ‘Won’t Be Long’ haar eerste single die de Billboard Hot 100 haalde, met nummer 76 als hoogste positie. Op de R&B-lijst deed de plaat het veel beter en kwam hij tot nummer 7. De wereld kende dus nog niet de ‘Queen of Soul’, maar de stem begon al wel voorzichtig de hitlijsten binnen te wandelen.

Voor ‘There Is a Fountain Filled with Blood’ moeten we helemaal terug naar 1956. Aretha Franklin was pas veertien jaar toen ze in de New Bethel Baptist Church in Detroit werd opgenomen. Dat was de kerk van haar vader, dominee C.L. Franklin. De jonge Aretha zong niet alleen, maar begeleidde zichzelf ook op piano. Deze opnamen behoren tot de vroegst bekende registraties van haar stem, jaren voordat Columbia of Atlantic in beeld kwam.

De omstandigheden waren allesbehalve een luxe studio. De Detroitse ondernemer en platenman Joe Von Battle legde de uitvoeringen vast met één microfoon. Het lied zelf was toen al stokoud: het is gebaseerd op een hymnetekst van de Engelse dichter William Cowper uit de achttiende eeuw. Wat je hier dus hoort, is eigenlijk de bron van bijna alles wat later Aretha werd. Gospel, kerk, piano en stem, zonder popproductie eromheen. De latere Queen of Soul begon gewoon letterlijk vooraan in de kerk.

Eigen composities en een tweede hitperiode

Bij ‘Day Dreaming’ is Aretha Franklin niet alleen de zangeres, maar ook de songwriter. Het nummer kwam uit de periode van Young, Gifted and Black, een album waarop vier door Franklin geschreven composities stonden. Zowel ‘Day Dreaming’ als haar eigen ‘Rock Steady’ bereikte de Amerikaanse Pop Top 10, wat nog eens laat zien dat ze beslist niet alleen afhankelijk was van materiaal van andere schrijvers.

En ‘Day Dreaming’ had een heel concrete inspiratiebron. Aretha bevestigde jaren later in een gesprek met Oprah Winfrey dat ze bij het schrijven Dennis Edwards van The Temptations in gedachten had. Muzikaal kreeg ze hulp van mensen uit de absolute eredivisie: Donny Hathaway speelde elektrische piano en de opname bevat die zachte, zwevende instrumentatie die het nummer zijn dromerige karakter geeft. De single werd in 1972 een grote hit: nummer 5 in de Billboard Hot 100 en twee weken nummer 1 in de Amerikaanse soullijst.

‘Think’ is een van de nummers waarbij Aretha Franklin zelf achter de schrijftafel zat. Ze schreef het samen met Ted White, destijds haar echtgenoot en manager. De single verscheen in mei 1968 en werd opnieuw een enorme R&B-hit: nummer 1 op de soullijst en nummer 7 in de Billboard Hot 100. Het nummer kreeg een plek op Aretha Now, een van de drie albums die Franklin alleen al in 1968 uitbracht.

Dat jaar gaf het woord vrijheid in ‘Think’ een extra lading. Martin Luther King Jr. was op 4 april 1968 vermoord en Aretha zong tijdens zijn begrafenis. TIME beschrijft hoe haar muziek in dat onrustige jaar verbonden raakte met de roep om onafhankelijkheid en maatschappelijke vooruitgang. Twaalf jaar later gaf ze ‘Think’ nog een tweede leven in de film The Blues Brothers. Als Mrs. Murphy zingt ze het in de beroemde dinerscène, met Aretha zelf achter de piano.

Bij ‘I Knew You Were Waiting (For Me)’ ontmoeten twee carrières elkaar op een perfect moment. Aretha Franklin was inmiddels een gevestigde legende, terwijl George Michael na Wham! volop bezig was met zijn solocarrière. Het lied werd geschreven door Simon Climie en Dennis Morgan en geproduceerd door Narada Michael Walden, die in de jaren tachtig ook met artiesten als Whitney Houston werkte.

De combinatie bleek goud waard. In februari 1987 stond het duet twee weken op nummer 1 in Groot-Brittannië. Het werd Aretha Franklins eerste en enige Britse nummer 1-hit. Ook in de Verenigde Staten bereikte de single de eerste plaats, daar eveneens twee weken. Bijna twintig jaar lagen daarmee tussen haar Amerikaanse nummer 1 met ‘Respect’ uit 1967 en deze tweede charttopper. Bij de Grammy Awards van 1988 wonnen Franklin en Michael bovendien de prijs voor beste R&B-uitvoering door een duo of groep. Voor George Michael betekende dat zijn eerste Grammy.