Wie bepaalt welk boek jij morgen kunt lezen?
In de bibliotheek lijkt het antwoord eenvoudig: je kiest zelf iets uit de kast.
Maar voordat dat boek daar staat, zijn er keuzes gemaakt over geld, ruimte en toegankelijkheid.
Ruim een eeuw geleden bemoeide de vermogende industrieel Andrew Carnegie zich daar op grote schaal mee.
Hij en zijn stichting financierden wereldwijd ruim 2.500 openbare bibliotheken.
Als jongen had hij zelf boeken kunnen lenen uit een particuliere verzameling, terwijl hij ze niet kon betalen.
Die ervaring bleef hem bij.
Aan zijn bibliotheekgeld verbond hij voorwaarden.
De gemeenschap moest onder meer zorgen voor het onderhoud.
Een gebouw schenken was dus pas het begin; de bibliotheek moest daarna als publieke voorziening kunnen blijven bestaan.
Dat maakt de vraag interessant wat iemand precies weggeeft wanneer hij toegang tot kennis belooft.
Een gebouw, een verzameling, een dienst?
En wie houdt daar vervolgens zeggenschap over?
Met die vraag in het achterhoofd gaan we naar Piet voor Cultuur.
In deze column ga ik het niet hebben over AI, waar men misschien aan denkt bij deze titel.
Dat volgt zo tijdens mijn uitspraak, omdat we er steeds meer van moeten weten, vinden wij.
Naast betere tools komen in de techbranche ook gevaarlijke ontwikkelingen aan de oppervlakte.
We moeten als consumenten alert en slagvaardig blijven om niet het nieuwe slachtvee van meedogenloze leiders te worden.
Dit soort leiders blijkt overal de kop op te steken.
En dat ruim tachtig jaar na de Tweede Wereldoorlog, waarvan de rampzalige gevolgen niet voor iedereen meer een waarschuwing blijken te zijn.
We zien toch de excessen die plaatsvonden en plaatsvinden en uitgroeien tot nieuwe humanitaire rampen.
Maar nu beperk ik me tot de opmars en de naar mijn mening veel te grote invloed van techmiljardairs.
In die machtsconcentratie zie ik trekken van dat fascisme.
Met hun enorme rijkdommen kunnen zij bedrijven en invloed kopen.
Die aankopen zijn soms al beklonken voordat tegenstanders en regeringen daar iets tegenover stellen.
Ik bespeur een laatmaarwaaienmentaliteit.
Men loopt om de hete brij heen of vindt dat er meer voordelen dan nadelen zijn.
Een van mijn zorgen is de verschraling van kennis wanneer mensen niet meer langdurig of intensief studeren.
Het leesvermogen van Nederlandse jongeren is achteruitgegaan, blijkt uit PISA-onderzoek.
Daarmee is niet bewezen dat techbedrijven daarvan de enige oorzaak zijn.
Mijn vrees is dat wie minder kennis opbouwt ook minder houvast heeft om andere meningen en bewijzen te beoordelen.
We kennen de ongegronde beschuldigingen en de ontkenningen van complotdenkers.
Meta bouwt ondertussen grote, energievretende datacenters.
Het bedrijf beëindigde in 2025 in de Verenigde Staten de samenwerking met externe factcheckers voor Facebook, Instagram en Threads.
En er wordt in mijn ogen te weinig gedaan om kinderen te beschermen tegen schadelijke inhoud op hun telefoons en computers.
Ik vrees dat de belangen van gebruikers het daarbij te vaak afleggen tegen reclame-inkomsten.
Het is een vorm van imperialisme, vind ik, gestuurd vanuit Silicon Valley.
Als lichtpuntje bij afsluiting van deze column mogen we zien dat Bill Gates, medeoprichter van Microsoft, waarschuwt voor de verslavende werking van sociale media en de gevolgen van eventuele onwaarheden en voor concentratie en kritisch denken.
Maar ja, hij is al heel dik binnen via zijn enorme bedrijf met dito opbrengsten.
Wij adviseren onze luisteraars om The Nerd Reich van Gil Durán te lezen, waarin hij de antidemocratische tendensen van techmiljardairs aan de kaak stelt.
Nu nog graag acties van onszelf en onze regeringen.
